Dược liệu Tỳ Giải - Dược liệu Ninh Hiệp

Tên gọi khác: Củ kim cang, Bì giải, Bạt kê

Tên khoa học: Rhizoma Dioscoreae

Họ: Củ nâu (Dioscoreaceae)

Dược liệu Tỳ giải là thân rễ đã phơi hay sấy khô của cây Tỳ giải.

Cây Tỳ giải là một loại cây leo, sống lâu năm với phần rễ phình to thành củ, mặt ngoài có màu vàng nâu, bên trong màu trắng, chất cứng và có vị đắng.

Thân cây có hình dáng nhỏ và gầy.

Lá cây có hình trái tim, mọc so le nhau. Cuống lá dài, có đầu nhọn.

Hoa đơn tính, có màu xanh nhạt, ra hoa vào mùa hạ hoặc thu.

Quả kích thước nhỏ.

Dược liệu Tỳ giải: Phiến vát không đều, cạnh không đều, kích thước thay đổi, dày 2mm đến 5mm. Mặt ngoài màu nâu hơi vàng hoặc đen hơi nâu, có rải rác vết của các rễ nhỏ, dạng hình nón nhô lên. Mặt cắt màu trắng hơi xám đến màu nâu hơi xám, các đốm màu nâu hơi vàng của các bó mạch rải rác. Chất xốp hơi có dạng bọt biển. Mùi nhẹ, không rõ rệt: vị hơi đắng.

Phân bố

Cây Tỳ giải có nguồn gốc ở Trung Quốc, chủ yếu là các tỉnh giáp với miền Bắc Việt Nam như Vân Nam, Quảng Đông, Quảng Tây. Hiện nay, cây chưa được tìm thấy tại Việt Nam.

Thu hái

Tỳ giải được thu hái quanh năm, tuy nhiên vào mùa đông củ có dược tính tốt nhất. Cần đào cẩn thận để tránh cây bị vụn nát.

Bào chế

Đào củ Tỳ giải về rửa sạch đất rồi đem phơi khô, có khi thái thành từng miếng mỏng rồi mới phơi cho chóng khô.

Theo Trung y, cần bỏ hết rễ con của củ Tỳ giải, rửa sạch đất cát, sau đó đem thái lát mỏng, phơi khô và dùng sống.

Theo kinh nghiệm Việt Nam: Củ Tỳ giải được đem ngâm với nước vo gạo, để qua đêm. Sau đó lấy bàn chải chà sạch, ủ cho mềm. Cuối cùng thái lát mỏng, phơi khô.

Sau khi sơ chế dược liệu, cần bảo quản ở nơi khô ráo, tránh tác động của mối mọt.

Thành phần hóa học

Thành phần hóa học chính của Tỳ giải là Saponosid (Dioxin và Dioscorea sapotoxin), tinh bột.

Tác dụng của Tỳ giải

Vị thuốc Tỳ giải chủ trị các tình trạng bệnh lý sau đây:

• Tiểu buốt, tiểu rắt, đi tiểu nhiều lần, nước tiểu đục có lắng cặn;
• Trị các bệnh như viêm bàng quang, viêm đường tiết niệu và bệnh sỏi đường tiết niệu.
• Trị các bệnh đau nhức xương khớp, đau nhức tay chân do phong hàn, thấp tỳ, phong tê thấp;
• Chữa trị mụn nhọt;
• Trị bệnh gút, bệnh gai cột sống.

Tùy theo thể trạng, cơ địa của người bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh tình, thầy thuốc có thể kê đơn cho bệnh nhân dùng theo đúng liều lượng. Có thể sử dụng Tỳ giải đơn độc hoặc dùng phối hợp với các vị thuốc khác để làm thuốc sắc hoặc làm viên hoàn.

Lưu ý khi sử dụng Tỳ giải

Độc tính của vị thuốc Tỳ giải

Các hoạt chất Saponin có trong vị thuốc Tỳ giải khi sử dụng với liều cao, dùng kéo dài nhiều ngày có thể gây phá vỡ hồng cầu, gây ra các tác dụng phụ bất thường gồm: Say, mệt mỏi, buồn nôn, nôn ói, tiểu lỏng, choáng váng đầu óc. Bên cạnh đó, một số trường hợp cơ địa quá mẫn cảm có thể bị dị ứng với Tỳ giải.

Không dùng dược liệu này cho các trường hợp:

• Âm hư hỏa vượng
• Thận hư gây đau lưng
• Dị ứng với các thành phần hóa học có trong cây Tỳ giải.

Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú, bệnh nhân đang điều trị thuốc tây, người đang nhiễm bất kỳ bệnh lý nào cũng cần thông báo cho thầy thuốc biết rõ trước khi chỉ định các bài thuốc của cây Tỳ giải.

Nguồn: Tổng hợp